शब्दांच्या वाटेवरून जागतिक क्षितिजापर्यंत; यादवेंद्र गोपाळ सपकार यांचा प्रेरणादायी प्रवास

(अहिल्यानगर खबरबात न्यूज नेटवर्क)

अभियांत्रिकी क्षेत्रातील शिक्षण, तांत्रिक कामाचा अनुभव आणि त्यानंतर लेखन व प्रकाशन क्षेत्रात केलेला प्रवेश, असा यादवेंद्र गोपाळ सपकार यांचा प्रवास आहे. स्वतःच्या लेखनापासून सुरू झालेली त्यांची वाटचाल आज इतर लेखकांच्या साहित्यनिर्मितीला हातभार लावण्यापासून आंतरराष्ट्रीय सांस्कृतिक प्रकल्पाच्या प्रकाशनापर्यंत पोहोचली आहे. राधा रायटिंग अँड पब्लिकेशन सर्व्हिसेस एलएलपीच्या माध्यमातून त्यांनी लेखन आणि पुस्तकनिर्मिती क्षेत्रात स्वतंत्र ओळख निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

यादवेंद्र गोपाळ सपकार यांची व्यावसायिक कारकीर्द मेकॅनिकल इंजिनिअर म्हणून सुरू झाली. त्यानंतर मेकॅनिकल इंडस्ट्रियल डिझाइन कोच म्हणून काम करताना त्यांनी रचना, नियोजन आणि तांत्रिक शिस्त यांचा अनुभव घेतला. मात्र, व्यावसायिक कामाच्या पलीकडे त्यांचे मन शब्दांच्या विश्वात रमू लागले. मानवी स्वभाव, माणसांच्या आयुष्यात घडणाऱ्या घटना, नात्यांमधील गुंतागुंत आणि विविध प्रसंगांतून उलगडणारे मानवी मन यांविषयीची उत्सुकता त्यांच्या लेखनातून व्यक्त होऊ लागली.

२०१९ पासून त्यांच्या लेखनप्रवासाला अधिक निश्चित दिशा मिळाली. ‘निनाद’ या कथामालिकेपासून सुरू झालेली साहित्यिक वाटचाल कथा, रहस्य आणि थरार अशा विविध विषयांमधून पुढे गेली. मनात आलेल्या कल्पनांना शब्दरूप देणे, व्यक्तिरेखांना आकार देणे आणि वाचकांना कथाविश्वात घेऊन जाणे, या प्रक्रियेतून लेखक म्हणून त्यांची ओळख विकसित होत गेली.

लेखन करणे आणि त्या लेखनाचे पुस्तकात रूपांतर करणे या दोन वेगळ्या प्रक्रिया आहेत. हस्तलिखित तयार झाल्यानंतर त्याचे संपादन, मुद्रितशोधन, पृष्ठमांडणी, मुखपृष्ठनिर्मिती, छपाई आणि वितरण अशा अनेक टप्प्यांतून पुस्तकाला जावे लागते. त्यानंतर ते वाचकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठीही नियोजन आवश्यक असते. या प्रक्रियेचा अनुभव घेताना यादवेंद्र यांच्या लक्षात आले की, अनेक व्यक्तींना स्वतःचे अनुभव, विचार आणि आयुष्याची कहाणी पुस्तकाच्या माध्यमातून मांडायची असते; मात्र लेखन आणि प्रकाशन प्रक्रियेची पुरेशी माहिती नसल्यामुळे त्यांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागतो.

काहींना आत्मचरित्र लिहायचे असते, काहींना व्यवसायातील अनुभव मांडायचे असतात, तर काहींच्या मनात कादंबरी किंवा वैचारिक पुस्तकाची कल्पना असते. परंतु, प्रत्येकाकडे लेखनासाठी आवश्यक भाषिक कौशल्य किंवा प्रकाशन प्रक्रियेची माहिती असेलच असे नाही. ही गरज लक्षात घेऊन केवळ स्वतःच्या लेखनापुरते मर्यादित न राहता इतरांच्या लेखनप्रवासात सहभागी होण्याचा विचार पुढे आला. त्यातूनच राधा रायटिंग अँड पब्लिकेशन सर्व्हिसेस एलएलपीच्या कामाला आकार मिळाला.

लेखन आणि प्रकाशन या दोन्ही क्षेत्रांचा समन्वय साधत लेखकांना त्यांच्या पुस्तकाच्या निर्मितीपासून ते वाचकांपर्यंत पोहोचण्यापर्यंत सहकार्य करण्याची भूमिका संस्थेने स्वीकारली. घोस्टरायटिंग, संपादन, मुद्रितशोधन, पुस्तकाची पृष्ठमांडणी, मुखपृष्ठनिर्मिती, छपाई, डिजिटल प्रकाशन आणि विपणन अशा विविध सेवांच्या माध्यमातून संस्थेने आपले कार्यक्षेत्र विकसित केले.

घोस्टरायटिंगच्या क्षेत्रात एखाद्या व्यक्तीचे अनुभव, विचार आणि जीवनप्रवास समजून घेऊन त्यांना पुस्तकाच्या स्वरूपात मांडणे महत्त्वाचे असते. प्रत्येक व्यक्तीकडे सांगण्यासारखी गोष्ट असते; परंतु ती परिणामकारक पद्धतीने शब्दबद्ध करता येईलच असे नाही. अशा वेळी संबंधित व्यक्तीचा अनुभव समजून घेणे, घटनांचा योग्य क्रम लावणे आणि तिच्या विचारांना न्याय देणारी मांडणी करणे आवश्यक असते. दुसऱ्याची गोष्ट लिहिताना त्या व्यक्तीचा मूळ आवाज आणि अनुभव जपणे ही या कामातील महत्त्वाची जबाबदारी आहे.

स्वतः लेखक म्हणून काम करताना मिळालेल्या अनुभवाचा उपयोग यादवेंद्र सपकार यांना या क्षेत्रात झाला. कथनाची लय, प्रसंगांची मांडणी आणि वाचकांपर्यंत आशय पोहोचवण्याचे महत्त्व त्यांना लेखनातून समजले. व्यावसायिक लेखनात मात्र केवळ कल्पनाशक्ती पुरेशी नसते. लेखकाची अपेक्षा, विषयाची व्याप्ती, भाषेची गरज आणि पुस्तकाचे स्वरूप लक्षात घेऊन काम करावे लागते. या अनुभवातून संस्थेच्या कामाची व्याप्ती वाढत गेली.

३०० हून अधिक पुस्तकांच्या प्रकाशन प्रक्रियेत सहभाग

राधा रायटिंग अँड पब्लिकेशन सर्व्हिसेस एलएलपीच्या आजवरच्या वाटचालीत संस्थेने १०० हून अधिक घोस्टरायटिंग प्रकल्प पूर्ण केल्याचा आणि ३०० हून अधिक साहित्यिकांच्या पुस्तकांच्या प्रकाशन प्रक्रियेत सहभाग नोंदवल्याचा उल्लेख करण्यात आला आहे. विविध विषयांवरील पुस्तकांच्या निर्मितीत सहभागी होत संस्थेने लेखकांच्या कल्पनांना आणि अनुभवांना पुस्तकाच्या स्वरूपात मांडण्यासाठी सहकार्य केले आहे.

प्रत्येक पुस्तकामागे लेखकाचे कष्ट, दीर्घकाळ मनात जपलेले विचार आणि ते वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याची इच्छा असते. काही लेखकांसाठी ते पहिले पुस्तक असते, तर काहींसाठी आयुष्यभराच्या अनुभवांचे संकलन असते. काहींच्या मनात अनेक वर्षांपासून असलेल्या कल्पनेला पुस्तकाच्या माध्यमातून पहिल्यांदाच ठोस स्वरूप मिळते. या विविध प्रवासांमध्ये सहभागी होत संस्थेने लेखन आणि पुस्तकनिर्मिती यांच्यातील दुवा म्हणून आपली भूमिका विस्तारली आहे.

‘अंतः अस्ति प्रारंभः’ आणि ‘घरचा इंजिनिअर’ यांसारख्या पुस्तकांच्या निर्मितीचा उल्लेख संस्थेच्या कामाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. प्रत्येक पुस्तकाची गरज वेगळी असते. कुठे विषयाची मांडणी महत्त्वाची असते, कुठे भाषेची सफाई, तर कुठे पुस्तकाच्या दृश्यरूपाकडे विशेष लक्ष द्यावे लागते. या गरजा समजून घेऊन त्यानुसार पुस्तकनिर्मितीची प्रक्रिया पूर्ण करणे ही प्रकाशन क्षेत्रातील महत्त्वाची जबाबदारी आहे.

‘ग्लोबल वारी’ प्रकल्पातून आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वाटचाल

राधा रायटिंग अँड पब्लिकेशन सर्व्हिसेस एलएलपीच्या कार्याचा विशेष उल्लेख करण्याजोगा भाग म्हणजे ‘ग्लोबल वारी’ हा आंतरराष्ट्रीय प्रकल्प. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि भक्तिपरंपरेतील वारीला जागतिक स्तरावर पोहोचवण्याच्या संकल्पनेशी हा प्रकल्प संबंधित आहे.

वारी ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनातील महत्त्वाची परंपरा आहे. भक्ती, समर्पण, सामूहिकता आणि माणसामाणसांमधील नात्यांची वीण या परंपरेतून अनुभवायला मिळते. पंढरपूरच्या दिशेने निघणाऱ्या वारकऱ्यांच्या प्रवासाला शतकांची परंपरा लाभली आहे. काळ बदलला, प्रवासाची साधने बदलली आणि जगातील भौगोलिक अंतर कमी झाले; तरी वारीच्या भावविश्वातील ओढ कायम राहिली आहे.

‘ग्लोबल वारी’ या प्रकल्पाच्या माध्यमातून या परंपरेला आंतरराष्ट्रीय परिमाण देण्याचा प्रयत्न करण्यात येत आहे. लंडनपासून पंढरपूरपर्यंतचा प्रवास, सुमारे २२ देशांमधील भ्रमंती आणि जवळपास १७ हजार किलोमीटरच्या प्रवासाचा या प्रकल्पात समावेश असल्याची माहिती देण्यात आली आहे. या अनुभवाचे दोन खंडांत पुस्तकाच्या स्वरूपात दस्तऐवजीकरण करण्याची योजना असून, राधा रायटिंग अँड पब्लिकेशन सर्व्हिसेस एलएलपी या प्रकल्पाच्या प्रकाशनाशी जोडलेली आहे.

अशा व्यापक प्रवासाचे पुस्तक तयार करताना केवळ स्थळांची माहिती नोंदवणे पुरेसे नसते. प्रवासात भेटलेली माणसे, विविध संस्कृतींशी आलेला संबंध, अनुभवलेले प्रसंग आणि वारीच्या भावनेला देशांच्या सीमा ओलांडून मिळालेला अर्थ यांचाही समावेश महत्त्वाचा ठरतो. या अनुभवांचे शब्दांकन केल्याने एका सांस्कृतिक परंपरेचा जागतिक प्रवास वाचकांसमोर मांडण्याची संधी उपलब्ध होते.

पंढरपूरच्या वारीची ओढ परदेशापर्यंत पोहोचते, तेव्हा तिचे महत्त्व केवळ भौगोलिक विस्तारापुरते मर्यादित राहत नाही. आपल्या सांस्कृतिक मुळांशी असलेले नाते दूरदेशीही जपता येते, ही जाणीव या प्रकल्पातून पुढे येते. त्यामुळे ‘ग्लोबल वारी’चे पुस्तकाच्या माध्यमातून दस्तऐवजीकरण करणे हा प्रकाशन संस्थेच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

सांघिक प्रयत्नांतून संस्थेचा विस्तार

कोणत्याही संस्थेची उभारणी ही केवळ एका व्यक्तीच्या प्रयत्नांवर अवलंबून नसते. कामाचे नियोजन, आर्थिक शिस्त, ग्राहकांशी संवाद आणि विविध जबाबदाऱ्या सांभाळणाऱ्या सहकाऱ्यांचा त्यात मोठा वाटा असतो. राधा रायटिंगच्या कामकाजाच्या विस्तारात बळिराम तोरणे यांच्यासारख्या सहकाऱ्यांचाही सहभाग राहिला आहे. संस्थेचा आवाका वाढत असताना कामाची विभागणी, व्यवस्थापन आणि सांघिक समन्वय यांचे महत्त्वही वाढले आहे.

लेखन आणि प्रकाशन क्षेत्रात काम करताना साहित्याविषयीची आस्था जपण्याबरोबरच व्यावसायिक व्यवहारांचे भान ठेवणे आवश्यक असते. पुस्तकाची निर्मिती आणि त्याची विक्री या स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. निर्मितीचा खर्च, छपाईची गुणवत्ता, लेखकांच्या अपेक्षा आणि विपणनाची गरज यांचा समतोल साधावा लागतो. त्यामुळे साहित्याविषयीची आस्था आणि व्यवसायातील शिस्त यांची सांगड घालणे हे या क्षेत्रातील महत्त्वाचे आव्हान आहे.

सहा वर्षांची वाटचाल आणि पुढील संधी

राधा रायटिंग अँड पब्लिकेशन सर्व्हिसेस एलएलपीच्या सहाव्या वर्धापनदिनाच्या निमित्ताने संस्थेच्या वाटचालीकडे पाहताना अनेक महत्त्वाचे टप्पे समोर येतात. २०१९ मध्ये लेखनाची वाट धरलेले यादवेंद्र गोपाळ सपकार पुढे प्रकाशन क्षेत्रात उतरले. स्वतःच्या लेखनाच्या अनुभवातून इतर लेखकांच्या कल्पनांना शब्दरूप देण्याचे काम त्यांनी स्वीकारले. त्यानंतर पुस्तकनिर्मितीच्या विविध सेवांचा विस्तार करत संस्थेला आंतरराष्ट्रीय सांस्कृतिक प्रकल्पाशी जोडण्यापर्यंतची वाटचाल झाली.

बदलत्या प्रकाशनविश्वात डिजिटल माध्यमांचा वाढता प्रभाव, लेखकांच्या बदलत्या अपेक्षा आणि वाचकांपर्यंत पोहोचण्याचे नवे मार्ग यांना महत्त्व प्राप्त झाले आहे. या बदलांशी जुळवून घेत मराठीसह हिंदी आणि इंग्रजी भाषांतील लेखकांपर्यंत पोहोचण्याच्या संधीही उपलब्ध आहेत. अशा परिस्थितीत संस्थेच्या कामाचा विस्तार करताना लेखन आणि पुस्तकनिर्मितीविषयीची बांधिलकी जपणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

प्रत्येक व्यक्तीला आपली गोष्ट सांगण्याची इच्छा असते. काही जण ती स्वतः लिहितात, तर काहींना त्यासाठी मदतीची गरज असते. त्यांच्या अनुभवांना योग्य स्वरूप देणे आणि ते पुस्तकाच्या माध्यमातून वाचकांपर्यंत पोहोचवणे ही प्रकाशन क्षेत्राची महत्त्वाची भूमिका आहे.

यादवेंद्र गोपाळ सपकार यांच्या प्रवासाचे वैशिष्ट्य याच ठिकाणी जाणवते. स्वतःच्या लेखनातून सुरू झालेली वाट इतरांच्या लेखनापर्यंत पोहोचली. एका लेखकाची ओळख प्रकाशन संस्थेच्या कामाशी जोडली गेली आणि त्या कामातून स्थानिक साहित्यविश्वापासून आंतरराष्ट्रीय सांस्कृतिक प्रकल्पापर्यंतचा आवाका निर्माण झाला.

एखादे पुस्तक पूर्ण झाल्यानंतर लेखकाच्या हातात छापील पाने येतात; परंतु त्या पानांमागे त्याचे अनुभव, विचार आणि दीर्घकाळ मनात साठवलेली गोष्ट असते. त्या गोष्टीला योग्य स्वरूप मिळणे आणि ती वाचकांपर्यंत पोहोचणे हा प्रवास पुस्तकाच्या निर्मितीइतकाच महत्त्वाचा असतो. या प्रवासात सहभागी होणाऱ्या संस्थेचे काम केवळ व्यावसायिक सेवांपुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते विचार आणि अनुभवांच्या जतनाशीही जोडलेले असते.

राधा रायटिंग अँड पब्लिकेशन सर्व्हिसेस एलएलपीची सहा वर्षांची वाटचाल ही केवळ व्यवसायविस्ताराची कहाणी नाही, तर लेखनाच्या माध्यमातून माणसांचे अनुभव जतन करण्याच्या प्रयत्नांचीही कहाणी आहे. ‘निनाद’च्या कथाविश्वातून सुरू झालेला लेखनप्रवास, विविध पुस्तकांच्या निर्मितीतून विस्तारलेले कार्य आणि ‘ग्लोबल वारी’सारख्या आंतरराष्ट्रीय प्रकल्पापर्यंत पोहोचलेली संस्थेची भूमिका हे या प्रवासाचे महत्त्वाचे टप्पे आहेत.

शब्दांपासून सुरू झालेला हा प्रवास आज अनेक लेखकांच्या पुस्तकांमधून आणि जागतिक स्तरावरील सांस्कृतिक प्रकल्पातून पुढे जात आहे. आगामी काळात नव्या पुस्तकांना आकार देताना आणि नव्या कल्पना वाचकांपर्यंत पोहोचवताना ही वाटचाल अधिक व्यापक होईल, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.